Պատմութիւն Տէր Յովհաննիսի Թովմաճանեան որ զամս երեսուն ՝ի կեանս իւր շրջեցաւ յԵւրոպիայ, Յասիա, ՝ի Հնդիկս եւ յԱփրիկէ, ՝ի Հապեշստան

Յովհաննէս Թովմաճանեանի (1717-1806) “Պատմութիւնը”, ըստ էության, գոհարավաճառ հեղինակի “երեսուն պետութիւններ” կատարած ճանապարհորդութիւնների՝ մանրամասնութիւններով յագեցած ուղեգրութիւն-նկարագրութիւն է, շարադրուած երրորդ դէմքով, դառնալով բացառիկ երեւոյթ հայ յուշագրային գրականութեան մէջ։ “Պատմութիւնը” ԺԸ․ դարի վերջին քառորդում գրուած եւ առաջին անգամ հրապարակուող հայ մատենագրական կարեւորագոյն յուշարձաններից է։